ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ ಮೌಲ್ಯ ಡಾಲರ್ ಅಥವಾ ಯೂರೋಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಸುದ್ದಿಯ ಅರ್ಥವಲ್ಲ. ಆದರೆ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನೋಟುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ ಎರಡೂ ಕರೆನ್ಸಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಾರೀ ಮುನ್ನಡೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಈ ಅಂಕಿ-ಅಂಶ ಇದೀಗ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ.
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸದ್ಯ ಸುಮಾರು 176 ಬಿಲಿಯನ್ ಕರೆನ್ಸಿ ನೋಟುಗಳು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 56 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ನೋಟುಗಳು ಮತ್ತು ಯೂರೋ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30 ಬಿಲಿಯನ್ ಯೂರೋ ನೋಟುಗಳು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿವೆ. ಅಂದರೆ, ಸಂಖ್ಯೆಯ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನೋಟುಗಳು ಡಾಲರ್ ನೋಟುಗಳಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಹಾಗೂ ಯೂರೋ ನೋಟುಗಳಿಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಆರು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿವೆ.
ಸಣ್ಣ ನೋಟುಗಳ ಬಳಕೆಯೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ
ಈ ಅಂಕಿ ನೋಡಿ ರೂಪಾಯಿ ಡಾಲರ್ಗಿಂತ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಬಾರದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ₹10, ₹20, ₹50, ₹100, ₹200 ಸೇರಿದಂತೆ ಸಣ್ಣ ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದೇ ನೋಟುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಇಷ್ಟೊಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ.
ಒಂದೇ ಮೌಲ್ಯದ ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ನೋಟುಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯದ ವಿಚಾರವಲ್ಲ, ದೇಶದ ನಗದು ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಅಂಕಿ.
ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕೋಟ್ಯಂತರ ನೋಟುಗಳ ಮುದ್ರಣ
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನಗದು ಬಳಕೆ ಮಾತ್ರ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಆರ್ಬಿಐ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 28ರಿಂದ 30 ಬಿಲಿಯನ್ ಹೊಸ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹರಿದ, ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಹಾಗೂ ಬಳಕೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲದ ಸುಮಾರು 21 ಬಿಲಿಯನ್ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ.
ಇಷ್ಟೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸುವುದು, ಸಾಗಿಸುವುದು, ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ನೋಟುಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ಆರ್ಬಿಐಗೆ ದೊಡ್ಡ ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.
₹500 ನೋಟುಗಳದ್ದೇ ಸಿಂಹಪಾಲು
ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನೋಟುಗಳ ಪೈಕಿ ₹500 ಮುಖಬೆಲೆಯ ನೋಟುಗಳು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಹೊಂದಿವೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 7, 2026ರ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸುಮಾರು 7.26 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ₹500 ನೋಟುಗಳು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯ ಸುಮಾರು ₹36.29 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.
UPI ಬಂದರೂ ಕ್ಯಾಶ್ ಬಳಕೆ ಯಾಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ?
ಭಾರತದಲ್ಲಿ UPI, ಮೊಬೈಲ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಡ್ ಪಾವತಿಗಳು ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣಗಳು, ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಜನರು ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯ ನಾಗರಿಕರು ಇನ್ನೂ ನಗದಿನ ಮೇಲೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅವಲಂಬಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಹೀಗಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾವತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದರೂ ಒಟ್ಟಾರೆ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ನಗದು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೇ ಆರ್ಬಿಐನ ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಗವರ್ನರ್ ಸಿರೀಶ್ ಚಂದ್ರ ಮುರ್ಮು ‘ಕ್ಯಾಶ್ ಪ್ಯಾರಾಡಾಕ್ಸ್’ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ನೋಟುಗಳ ಆಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಹೊಸ ಪ್ರಯೋಗ
ನೋಟುಗಳ ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ವೆಚ್ಚ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಆರ್ಬಿಐ ಹೊಸ ಆಯ್ಕೆಗಳತ್ತ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತಿದೆ. ನೋಟುಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಮೇಲ್ಮೈ ಲೇಪನ ನೀಡುವುದು ಹಾಗೂ ಕಡಿಮೆ ಮುಖಬೆಲೆಯ ಪಾಲಿಮರ್ ನೋಟುಗಳ ಬಳಕೆಯಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, UPI ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಭಾರತೀಯರ ಕೈಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಶ್ ಇನ್ನೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳ ಈ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣವೇ ದೇಶದ ನಗದು ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಆರ್ಬಿಐ ಮೇಲೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.
